Kultura dostępna dla wszystkich

Kultura dostępna dla wszystkich: udział osób z niepełnosprawnościami i seniorów w sztuce

Możliwość korzystania z życia kulturalnego to jedno z podstawowych praw człowieka i ważny element tworzenia społeczeństwa opartego na świadomości i otwartości. Nie zawsze jednak idzie to w parze z równym dostępem. Dla wielu ludzi wyjście do kina, teatru, galerii czy muzeum nadal wiąże się z szeregiem trudności. Z danych Narodowego Spisu Powszechnego Ludności i Mieszkań z 2021 roku wynika, że w Polsce mieszka ponad 5,4 miliona osób z niepełnosprawnościami, co stanowi nieco ponad 14% populacji. Jednocześnie raport „Sytuacja osób starszych w Polsce w 2021 r.” Głównego Urzędu Statystycznego pokazuje, że liczba mieszkańców w wieku 60 lat i więcej wynosi około 9,7 miliona, a więc 25,7% całej populacji kraju.

Zarówno dla osób z niepełnosprawnościami, jak i starszych, kontakt ze sztuką odgrywa szczególną rolę – poprawia zdrowie psychiczne, wzmacnia poczucie więzi i umożliwia współtworzenie wspólnoty. Niestety to właśnie te osoby najczęściej natrafiają na bariery, które ograniczają ich obecność w świecie kultury. Pozytywnym zjawiskiem jest jednak rosnąca liczba inicjatyw ułatwiających dostęp do wydarzeń artystycznych.

Główne przeszkody w dostępie do kultury

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami i seniorów zwyczajne wyjście do teatru czy na koncert staje się poważnym wyzwaniem. To, co dla części społeczeństwa wydaje się drobiazgiem, dla innych zmienia się w trudny do pokonania mur. Szczególnie widoczne są bariery architektoniczne. Wiele starszych obiektów wciąż nie ma wind, podjazdów czy odpowiednio przygotowanych toalet. Nawet gdy uda się dostać do budynku, pojawiają się kolejne problemy – zbyt wąskie korytarze, brak miejsc z dobrą widocznością albo trudności w przemieszczaniu się po salach.

Nie mniej poważnym wyzwaniem są bariery cyfrowe i komunikacyjne. Widać je w:

stronach internetowych niedostosowanych do czytników ekranu,
niewystarczającej liczbie napisów i tłumaczeń na Polski Język Migowy (PJM), które wykluczają osoby głuche i słabosłyszące,
braku audiodeskrypcji w filmach i spektaklach,
ograniczonym kontakcie z instytucjami, np. przez niedostosowane infolinie albo materiały pozbawione prostego języka,
skomplikowanej obsłudze usług internetowych, która sprawia, że osoby starsze napotykają przeszkody jeszcze przed przybyciem na wydarzenie.

Nie wolno zapominać o czynniku społecznym. Uprzedzenia wobec seniorów oraz brak wiedzy i niepewność w kontaktach z osobami z niepełnosprawnościami często prowadzą do krępujących sytuacji, które zniechęcają do ponownego udziału w wydarzeniach kulturalnych.

Jak instytucje kultury otwierają się na publiczność?

Mimo wielu barier polska scena artystyczna coraz częściej wprowadza rozwiązania zwiększające dostępność. Coraz liczniejsze przykłady dobrych praktyk dowodzą, że możliwe jest tworzenie przestrzeni otwartej dla wszystkich.

Teatr przyjazny różnym odbiorcom

Teatr to sztuka łącząca obraz i dźwięk w czasie rzeczywistym. Wymaga to dużego wysiłku przy dostosowaniu do różnych potrzeb, ale daje też szansę na twórcze poszukiwania. Coraz więcej teatrów w Polsce przygotowuje spektakle z audiodeskrypcją – narracją opisującą scenografię, kostiumy, mimikę i gesty aktorów, przekazywaną widzom przez słuchawki. Dzięki temu osoby niewidome i słabo widzące mogą odbierać przedstawienie w pełniejszy sposób.

Równocześnie poszerza się oferta dla osób z dysfunkcjami słuchu. Pojawiają się napisy wyświetlane podczas przedstawień oraz tłumaczenia na język migowy. Coraz częściej reżyserzy zwracają uwagę na potrzeby osób w spektrum autyzmu, przygotowując spektakle bez nagłych efektów świetlnych i głośnych dźwięków.

Przykłady dobrych praktyk na polskich scenach

Jednym z najważniejszych przedsięwzięć są „Spektakle Bez Barier” w Teatrze Polskim w Bielsku-Białej. Od 2013 roku odbywają się tam przedstawienia z audiodeskrypcją, napisami i tłumaczeniem na PJM. Projekt, wspierany przez program „Kultura Dostępna”, obejmuje również warsztaty, oprowadzania po teatrze i specjalne materiały dotykowe, takie jak makiety i tyflografiki.

Własne projekty prowadzi również Teatr Dramatyczny w Warszawie. W ramach programu „Teatr bez barier” odbywają się spektakle z audiodeskrypcją, napisami i tłumaczeniem na PJM. Istotną częścią projektu są warsztaty wprowadzające, oprowadzania po scenie i kulisach, a także możliwość dotykania rekwizytów i elementów kostiumów, co stanowi cenne doświadczenie dla osób niewidomych.

Podobne działania wprowadzają także Teatr Śląski w Katowicach, Teatr im. Juliusza Słowackiego w Krakowie oraz Teatr Rozrywki w Chorzowie. Widzowie korzystają tam z napisów, audiodeskrypcji, pętli indukcyjnych i tłumaczeń na język migowy.

Muzea i galerie dostępne dla szerszej publiczności

Zmiany widoczne są także w muzeach i galeriach, które odchodzą od tradycyjnego modelu biernego oglądania. Coraz częściej proponują doświadczenia działające na wiele zmysłów. Osoby z dysfunkcją wzroku mogą poznawać dotykowe wersje obrazów, map i rzeźb, a także specjalne repliki eksponatów. Dodatkowym wsparciem są audioprzewodniki, które szczegółowo opisują dzieła i pobudzają wyobraźnię.

W wielu instytucjach organizuje się oprowadzania z tłumaczeniem na język migowy prowadzone przez wyszkolonych przewodników. Coraz popularniejsze stają się także „ciche godziny”, czyli pory, kiedy zmniejsza się intensywność światła, ogranicza hałas i liczbę zwiedzających. Takie rozwiązanie szczególnie cenią osoby z nadwrażliwością sensoryczną.

Wiele placówek, w tym Zamek Królewski na Wawelu, publikuje na swojej stronie internetowej szczegółowe informacje o dostępności. Dzięki temu osoby planujące wizytę mogą przygotować się wcześniej i uniknąć nieprzyjemnych niespodzianek.

Kino i inne przestrzenie dostępne dla każdego

Znaczenie dostępności w kulturze rośnie z roku na rok. W kinach w całej Polsce coraz częściej można zobaczyć seanse z napisami dla osób niesłyszących oraz z audiodeskrypcją obsługiwaną przez aplikacje mobilne i własne słuchawki. Biblioteki publiczne już od dawna wzbogacają swoje zasoby o audiobooki i wydania książek z dużą czcionką, a kolejne materiały cyfrowe dostosowuje się do programów odczytujących treść ekranu. Podobne zmiany widać również na scenach muzycznych. Duże festiwale udostępniają platformy dla osób korzystających z wózków, co zapewnia bezpieczeństwo i możliwość obserwowania wydarzeń z dobrej perspektywy. Coraz częściej pojawiają się także tłumacze języka migowego, którzy nie tylko przekładają słowa piosenek, lecz także wyrażają rytm i emocje płynące z muzyki.

Równie istotną rolę pełnią lokalne domy kultury. To w nich odbywają się warsztaty integracyjne, podczas których uczestnicy o różnych możliwościach wspólnie rzeźbią, malują i występują w amatorskich zespołach teatralnych. Dzięki takim działaniom rodzą się więzi, a bariery w codziennych relacjach społecznych stają się łatwiejsze do pokonania.

Kultura dostępna oznacza kulturę bogatszą

Dostępność traktowana jako naturalna część życia kulturalnego, a nie jedynie dodatkowy element, przynosi korzyści wszystkim. Projektowanie uniwersalne, czyli tworzenie przestrzeni odpowiadającej na potrzeby jak największej liczby osób, sprawia, że sztuka staje się bardziej angażująca i otwarta.

Napisy w teatrach i kinach są tu dobrym przykładem. Chociaż stworzono je z myślą o osobach niesłyszących, korzystają z nich również seniorzy z ubytkiem słuchu, obcokrajowcy uczący się polskiego oraz widzowie, którzy nie dosłyszeli fragmentu dialogu. Podobnie wygląda to w przypadku audiodeskrypcji. Powstała głównie z myślą o osobach niewidomych, lecz dla osób widzących bywa ciekawym doświadczeniem, ponieważ zwraca uwagę na kostiumy, gesty czy szczegóły scenografii.

Nie mniejsze znaczenie mają udogodnienia w przestrzeni architektonicznej. Rampa przy wejściu do muzeum okazuje się pomocna nie tylko dla osób poruszających się na wózkach, ale także dla rodziców z dziećmi czy osób wracających do sprawności po urazach. Tego typu rozwiązania dowodzą, że kultura otwarta na różnorodne potrzeby przynosi pożytek wszystkim i inspiruje twórców do szukania nowych form kontaktu z publicznością.

Wsparcie w drodze do sztuki – rola opiekunów i asystentów

Dla wielu osób z niepełnosprawnościami oraz dla seniorów sama obecność podjazdów, wind czy audiodeskrypcji nadal nie wystarcza, aby bez skrępowania korzystać z wydarzeń kulturalnych. Niejednokrotnie potrzebują towarzysza, który przeprowadzi ich przez cały proces wyjścia – pomoże zebrać się w domu, dojechać na miejsce, odnaleźć się w nieznanym otoczeniu, a potem spokojnie dopilnuje powrotu.

Takie wsparcie zwykle oferują ludzie z najbliższego kręgu: rodzina, znajomi albo sąsiedzi. Rośnie także znaczenie pomocy świadczonej przez opiekunów i asystentów przygotowanych do tej pracy, łączących wrażliwość z wiedzą o potrzebach podopiecznych. Opiekun osoby starszej, znający realia chorób przewlekłych, ograniczeń ruchu i trudności poznawczych, potrafi zaplanować wyjście w sposób zapewniający wygodę oraz bezpieczeństwo – pamięta o przerwach na odpoczynek, dostosowuje tempo przejścia, sprawdza dostęp do toalety i wybiera miejsce na widowni sprzyjające spokojnemu odbiorowi spektaklu lub seansu.

Asystent osoby niepełnosprawnej wspiera z kolei podczas poruszania się po budynku, w kontakcie z obsługą, a także w trakcie samego uczestnictwa w wydarzeniu – może objaśniać akcję sceniczną, pomagać w włączeniu pętli indukcyjnej czy obsłudze aplikacji audiodeskrypcyjnej. W tej pracy nie chodzi o wyręczanie, lecz o wzmacnianie niezależności i poczucia, że decyzje należą do osoby wspieranej.

Obecność takiego towarzysza podczas wizyty w teatrze, muzeum lub kinie oznacza zatem znacznie więcej niż wsparcie czysto techniczne. Dla wielu ludzi to otwarcie drzwi do ponownego uczestnictwa w życiu społecznym oraz sygnał, że nadal mogą przeżywać emocje, wzruszenia i zachwyt, które pojawiają się w kontakcie ze sztuką.

Dostępność jako codzienny standard

Choć w Polsce droga do pełnej dostępności kultury wciąż jest długa, kierunek zmian napawa optymizmem. Trzeba budować przekonanie, że otwartość nie jest dodatkiem ani gestem dobrej woli, ale standardem, który należy uwzględniać na każdym etapie – od planowania wydarzeń, poprzez tworzenie budynków, aż po projektowanie stron internetowych.

Niezbędne są dalsze działania systemowe, szkolenia pracowników instytucji i konsekwentne upowszechnianie sprawdzonych praktyk. Inwestycja w dostępność to inwestycja w społeczeństwo. Kultura otwarta na wszystkich tworzy przestrzeń empatii i dialogu. Dojrzałe społeczeństwo to takie, które oferuje równy dostęp do sztuki każdemu ze swoich członków. Sukces będzie pełny dopiero wtedy, gdy obecność osób z niepełnosprawnościami i seniorów w muzeach, teatrach i na koncertach stanie się czymś oczywistym.

Źródła:

Artykuł powstał we współpracy z partnerem serwisu.
Autor tekstu: Joanna Ważny

» powrót